“Het perfecte ontwerp bestaat niet, het perfecte proces wel”
Waarom de samenwerking tussen architect, engineer en aannemer minstens zo belangrijk is als het ontwerp zelf.

Door Ruben Bergambagt, partner bij Superimpose Architecture en medeoprichter van Concept & Craft.
Een goed ontwerp is niet automatisch een goed gebouw. Tussen het eerste concept en de uiteindelijke oplevering worden honderden beslissingen genomen. Over materialen, detaillering, kosten, planning en technische haalbaarheid. Juist in die vertaalslag wordt bepaald of de oorspronkelijke ontwerpkwaliteit behouden blijft.
In mijn ervaring ligt de sleutel tot een succesvol bouwproject daarom niet uitsluitend bij het ontwerp, maar vooral bij de manier waarop verschillende disciplines samenwerken. Bij complexe projecten, zoals de Eurostar UK Terminal op Amsterdam Centraal, heb ik ervaren hoe belangrijk het is om ontwerp, engineering en uitvoering met elkaar te verbinden. Die overtuiging vormt ook een belangrijk uitgangspunt voor de oprichting van Concept & Craft.
Een ontwerp is nooit af
Architectuur begint met een ambitie. Een idee over hoe een ruimte moet functioneren, aanvoelen en worden gebruikt. Maar een ontwerp staat nooit op zichzelf. Het moet worden vertaald naar technische oplossingen, beschikbare materialen, een realistische planning en een uitvoerbare bouwmethode.
In een traditioneel bouwproces worden deze verantwoordelijkheden vaak achtereenvolgens overgedragen. De architect ontwerpt, de engineer werkt het ontwerp technisch uit en de aannemer realiseert het gebouw.
In iedere fase worden nieuwe afwegingen gemaakt. Dat is onvermijdelijk en hoeft geen probleem te zijn. Maar wanneer partijen voornamelijk vanuit hun eigen discipline werken, kunnen ontwerpkwaliteit, maakbaarheid en kostenbeheersing tegenover elkaar komen te staan.
Ik geloof daarom dat we het bouwproces anders moeten benaderen. Niet als een opeenvolging van afzonderlijke verantwoordelijkheden, maar als een continu proces waarin verschillende disciplines vanaf het begin samenwerken.
De belangrijkste vraag is daarbij niet alleen hoe iets gebouwd moet worden, maar ook waarom bepaalde ontwerpkeuzes zijn gemaakt.

Samenwerking als onderdeel van het ontwerp
Een project waarin dit voor mij bijzonder duidelijk werd, is de Eurostar UK Terminal op Amsterdam Centraal.
Met Superimpose Architecture werkten we samen met ZJA Architects & Engineers aan het ontwerp van de terminal. Superimpose was verantwoordelijk voor het interieurontwerp van het reizigersgedeelte. Na de selectie van de aannemer werd INBO betrokken voor de technische uitwerking en engineering.
Het was een complex project, met veel verschillende betrokken partijen, waaronder Eurostar, NS Stations, ProRail, UK Border Force, architecten, aannemers en installateurs. Iedereen had zijn eigen verantwoordelijkheden en belangen. Bovendien moest het project binnen een uitdagende planning worden gerealiseerd.
Wat mij vooral is bijgebleven, is hoe de samenwerking met de engineers zich ontwikkelde.
We hadden het ontwerp al behoorlijk gedetailleerd uitgewerkt. Toch wist INBO bepaalde oplossingen slimmer en eenvoudiger te organiseren, zonder dat de oorspronkelijke ontwerpintentie verloren ging.
Dat lijkt misschien vanzelfsprekend, maar juist daar zit voor mij de waarde van goede engineering. Niet simpelweg uitvoeren wat een architect heeft getekend, maar begrijpen waarom iets op een bepaalde manier is ontworpen en vervolgens zoeken naar de beste technische oplossing.
Soms ontstonden tijdens het proces voorstellen die het ontwerp daadwerkelijk verbeterden. Niet omdat de oorspronkelijke oplossing verkeerd was, maar omdat nieuwe technische inzichten tot betere keuzes leidden.
Dat is voor mij de essentie van samenwerking: verschillende expertises die elkaar versterken in plaats van beperken.

Maakbaarheid begint aan de ontwerptafel
Een van de belangrijkste lessen uit mijn ervaring is dat maakbaarheid niet pas op de bouwplaats begint.
Veel beslissingen die tijdens de ontwerpfase worden genomen, hebben directe gevolgen voor de uitvoering. Een materiaalkeuze kan invloed hebben op de levertijd, een detaillering op de montagekosten en een ruimtelijke ingreep op de technische installaties.
Wanneer uitvoeringskennis pas laat in het proces wordt betrokken, kunnen dergelijke consequenties leiden tot kostbare aanpassingen of concessies aan het ontwerp.
Door architecten, engineers en uitvoerende partijen eerder samen te brengen, kunnen deze afwegingen onderdeel worden van het ontwerpproces zelf.
Een ingewikkeld detail kan bijvoorbeeld worden vereenvoudigd zonder dat de ruimtelijke kwaliteit verloren gaat. Een alternatieve bouwmethode kan zorgen voor een kortere uitvoeringstijd. En door al tijdens het ontwerpen inzicht te hebben in de kosten, kunnen keuzes beter worden afgestemd op het beschikbare budget.
Dat betekent niet dat de architect minder ambitieus moet ontwerpen. Integendeel, ik denk dat technische kennis en inzicht in de uitvoering juist ruimte kunnen creëren voor betere architectuur.
Een goed ontwerp is immers niet alleen mooi of functioneel, maar ook logisch, haalbaar en zorgvuldig uitgevoerd.

Van individuele belangen naar een gezamenlijke ambitie
Een goed bouwproces vraagt om meer dan technische kennis. Minstens zo belangrijk is de manier waarop mensen met elkaar samenwerken.
Bij de Eurostar UK Terminal waren de belangen van de verschillende partijen soms behoorlijk uiteenlopend. Toch ontstond er tijdens het project een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het eindresultaat.
Dat vraagt om vertrouwen en de bereidheid om soms je eigen uitgangspunten ter discussie te stellen.
Als architect ben je gewend om de ontwerpkwaliteit te bewaken. Dat blijft belangrijk, maar het betekent niet dat iedere oorspronkelijke ontwerpbeslissing koste wat kost behouden moet blijven.
Soms moet je bereid zijn iets los te laten om samen tot een betere oplossing te komen.
In mijn werk aan projecten in China heb ik ervaren hoe waardevol een gezamenlijke verantwoordelijkheid tussen verschillende disciplines kan zijn. Die ervaringen hebben mijn kijk op het ontwerpproces mede gevormd.
Tijdens de realisatie van de Eurostar UK Terminal zag ik hoe waardevol die gezamenlijke betrokkenheid kan zijn. Niet alleen de architecten, maar ook de engineers, aannemers en leveranciers werden steeds meer eigenaar van het resultaat.
Uiteindelijk ontstond een situatie waarin iedereen trots was op het gebouw.
Voor mij is dat misschien wel een van de belangrijkste graadmeters voor een succesvol project: wanneer de aannemer trots is op het ontwerp en de architect trots is op de uitvoering.

Waarom we Concept & Craft hebben opgericht
De ervaringen uit projecten zoals de Eurostar UK Terminal hebben mijn overtuiging versterkt dat de traditionele scheiding tussen ontwerp en uitvoering niet altijd de meest effectieve manier van werken is.
Dat betekent niet dat een traditioneel bouwproces per definitie minder goed is. Er zijn veel projecten waarin de samenwerking tussen afzonderlijke partijen uitstekend functioneert.
Maar ik zie ook hoeveel kansen er ontstaan wanneer de verschillende disciplines niet alleen samenwerken, maar daadwerkelijk onderdeel zijn van hetzelfde team.
Vanuit die gedachte hebben we Concept & Craft opgericht.
Met Concept & Craft brengen we architectuur, engineering, projectmanagement en uitvoering samen binnen één geïntegreerde organisatie. Niet als vervanging van de afzonderlijke disciplines, maar juist om hun kennis en ervaring beter met elkaar te verbinden.
Het uitgangspunt is eenvoudig: de mensen die uiteindelijk verantwoordelijk zijn voor de realisatie, denken vanaf het begin mee over het ontwerp. En de ontwerpers blijven betrokken bij de technische uitwerking en uitvoering.
Daarmee proberen we de afstand tussen ontwerpambitie en bouwpraktijk zo klein mogelijk te maken.
Voor opdrachtgevers kan dit belangrijke voordelen bieden. Er ontstaat eerder inzicht in de technische haalbaarheid, kosten en planning. Beslissingen kunnen sneller met de juiste disciplines worden afgestemd en er is meer continuïteit tussen de verschillende fasen van het project.
Maar misschien nog belangrijker: het creëert de mogelijkheid om ontwerpkwaliteit en uitvoerbaarheid als één gezamenlijke opgave te benaderen.

Het proces bepaalt uiteindelijk de kwaliteit
Een gebouw wordt nooit precies zoals het op de eerste schets is bedacht. Gedurende het proces ontstaan nieuwe inzichten, technische uitdagingen en veranderende omstandigheden. Dat hoort bij architectuur en bouwen.
De vraag is niet of een ontwerp gedurende het proces verandert, maar hoe je met die veranderingen omgaat.
Worden beslissingen afzonderlijk genomen, vanuit de belangen van iedere discipline? Of ontstaat er een gezamenlijke zoektocht naar de beste oplossing voor het project?
Ik geloof dat juist daarin het verschil wordt gemaakt.
Een goed georganiseerd proces biedt ruimte voor technische kennis, samenwerking en verbetering, zonder de oorspronkelijke ambitie uit het oog te verliezen.
Uiteindelijk gaat het niet om het realiseren van een ontwerp precies zoals het ooit is getekend, maar om het realiseren van het best mogelijke gebouw.

Het perfecte ontwerp bestaat niet,
het perfecte proces wel.